કમલિની

ને અધર ફરકાવી લવે કંઈ મંત્ર મીઠા તે સમે!-૩

બૂરખો નવો મુખ પર ધરી ડગલાં ભરે ત્રણચાર, ને

મૂંઝાઈ ફેંકે દૂર તે ત્યાં સ્વેદબિન્દુડાં ખરે;

તિલ ગાલ પરનો, ધનુષ ભ્રૂ ને શ્યામ કાજળ નયનનું;

હીરાજડિત મ્હોટા અરીસામાં જુએ કરી ડોકિયું!-૪

કુમુદી ન્હાની બેનડી મુજ વ્હાલ ચંદા પર ધરે,

ચંદા કૂળા કર સ્પર્શ મૃદુથી ફેરવે મુખડા પરે;

ભગિની મ્હારી લાડકી તે જાગતી આખી નિશા,

મુજ પાસ જલશૈયા પરે નિદ્રા કરે દિનમાં સદા!-૫

સખી સાથે સ્નાન કરીને ચાલી ચંદા દૂર ત્યાં,

બરફ ગોળા પર મૂકી પગસ્મિત કરી કંપી જરા;

તે દૃષ્ટિ ચૂકાવી પડી, સરકી ગઈ, જલમાં ઢળી,

ને બાપડી ડૂસકાં ભરી રડતી રહી પ્રિય કુમુદિની!-૬

તે વેળ બધી મુજ ભૃંગ ને હું તો હતાં સુખરૈલમાં,

કંઈ ગોષ્ટીના પડદા ઉઘાડી પ્રેમમાં ઘેલાં હતાં;

હૃદયનો વિનિમય થતો’તો, શાન્ત રસ દ્રવતો હતો,

ને દિવ્ય ચમકારા થતા’તા હૃદય બન્નેમાં અહો!-૭

છૂટી સમાધિ હું ઊઠી સુણી હિબકતી કુમુદી આ,

પંપાળી વાંસો લ્હોઈ નીલી પર સુવાડી શાન્તિમાં;

ફરર ફર ફર ફૂંકતો ને મન્દ ગતિથી વહી જતો,

નિ:શ્વાસ વિરહિણીના સમો ત્યાં અનિલ આવ્યો શીતળો!-૮

ચડી તે પર, સુરખ સાડી ધરી, આવી ઉષા રૂડી,

અતિ શ્રમ થકી તેના અધર ને ગાલ પર લાલી હતી;

પવન તો સરકી ગયો તે એકલી રહી ઊડતી,

તારા ઝીણાની પંક્તિ તેની પાંખમાં શોભી રહી!-૯

ધ્રૂજતાં ધીમે રહ્યાં તેનાં સુનેરી પીછડાં,

ને શુક્રની ચોડી હતી રમણીય ટીલી ભાલમાં,

કદ રાક્ષસીનું પણ રહ્યું તેમાં હૃદય અતિ કોમળું,

‘તમ દંપતી સુખમાં રહો,’ તેણે મને ભેટી કહ્યું.-૧૦

પલમાં અહીં જલમાં પડી, પલમાં ગઈ નભમાં ઊડી,

કિન્તુ સુનેરી રેશમી સાડી અહીં સરકી પડી;

ધીમે ધીમે તે દિવ્ય બાલા પિગળી ગઈ કુમળી,

ને પૂર્વમાં પલ એક રઃહી શ્વેત જ્યોતિ ઝળકતી!-૧૧

જળળ જળહળ તેજગોળો લાલ ત્યાં લટકી ગયો,

તેજસ્વી તે રવિને શિરે કંઈ મુકુટ કંચનનો રહ્યો!

હું તો ઉઠી છોડી દઈ પિયુ-ભ્રમર મ્હારી બાથથી;

તે પર ફિદા આ શરીર વળી હું પ્રેમ રવિ પર ધરું અતિ!-૧૨

ફિક્કા પડેલા તારલા મેંઢાં સમા વિખરી પડ્યા,

ગોવાળ-રવિના માત્ર દર્શનથી ડરી ન્હાસી ગયા!

દંડ પ્રહર્યો એક તેણે પ્હાડ ધૂમસના ઉપર,

પળ એકમાં પિગળી ગયાં ઝાકળ તણાં શિખરે શિખર!-૧૩

વ્હાલમ ગયો રમતો અને ઉડતો બગીચે એકલો,

વેલી તણી વેણી અને વૃક્ષો મહીં છુપી ગયો;

કુંજ પેલીમાં કરે છિત્કાર તમરાં, ત્યાં ફર્યો,

ને હવે નાજુક છોડના તે ગુલ ઉપર ઘૂમી રહ્યો!-૧૪

અપ્સરાઓ નિત્ય આવી સરકિનારે ખેલતી,

મુજ ભૃંગને પૂજે પીળી ચંદન તણી અર્ચા કરી;

તેઓ ફરે ફૂદડી, ઊડે ગુચ્છા સુનેરી વાળના,

રવિકિરણમાં રવિકિરણ જેવા રેશમી તે ચળકતા!-૧૫

મેં સ્નાન સરજલમાં કર્યું, મુજ ગાત્ર ભીનાં કંપતાં,

આ મોતીડાં કે બિન્દુડાં જલનાં ભર્યાં મમ કેશમાં;

રવિ હોળતો મુજ વાળ તેને તો કર્યો મેં ભ્રાત છે,

તેની અને મ્હારી છબી-આ જલ બિલોરીમાં પડે!-૧૬

ખળક ખળકે તરંગોની લહરી શીતલ માધુરી,

ને કંઈક બુદબુદ જન્મ પામી શમી જતા પાછા વળી;

રવિકિરણથી નવરંગના શીકર જલના ઊડતા,

છંટાઈ તે મ્હારા ઉપર મમ શરીરને શૃંગારતા!-૧૭

ઝીણી રૂપેરી માછલી કૂદી ઊડી જલમાં પડે,

રવિબિમ્બ તો ધ્રૂજી રહે ને ચકર પાણીમાં બને;

રૂડા મુક્તાહારમાં હીરા તણા ચકદા સમી,

નાજુક રૂપાળી હાસ્યવદની એક પલ રહું ડોલતી!-૧૮

શંખ જ્યમ લપસી પડે કો ચોક મણિના ઉપરે!

ત્યમ હંસજોડી ધવલ કટકા ચંદ્ર જેવી ત્યાં તરે;

પાંખ જલથી આફળે ને તરંગો રહે છબછબી,

એ પૃથ્વીનાં પક્ષી નહીં, છે દિવ્ય દૈવી કો નકી!-૧૯

શી ડોક તેઓની રૂડી ડોલર તણી માલા સમી,

ને હિમપર્વતશૃંગ પરના બર્ફથી ધોળી ઘણી;

છે લાલ ચંચુ લાલ કે દાડિમ તણી જેવી કળી,

તે પવનવેગે જલ પરે શી ચળકતી ચાલી ગઈ!-૨૦

હવે તો મધ્યાહ્‌નકાલે ધોમ ધખિયો વ્યોમમાં,

સૌ જગત સૂતું શાન્તિમાં ને પુષ્પવેલી ઢળી ગયાં;

પણે સારસયુગલ ઉતરે કુંજમાં ઊડતું ધીમે,

ને એક સમળી ચીસ પાડી શાન્તિનાં પડને ચીરે!-૨૧

કંઈક ફૂલથી હાસ્ય કરતો, કંઈક ફૂલ રંજાડતો,

મમ કર્ણફૂલડું હૃદયરાજા મધુર મધુકર આવીયો;

પત્ર-થાળી, દાંડલી-કર, બિન્દુજલનાં મોતીડાં,

તેને વધાવું તે થકી ને અશ્રુ છાંટું નયનનાં!-૨૨

સંયોગની પલ ટૂંકડી વીતી ગઈ સ્વપ્ના સમી,

રવિ પશ્ચિમે ડુંગર ઉપર ઊભો રહ્યો દોડી જઈ;

લંબાવી કરકિરણો જગાડ્યાં વૃક્ષ સૌ ધંધેણીને,

ને ત્યાં ઉડાડ્યાં પક્ષીઓ કુમકુમ સમું કંઈ છાંટીને!-૨૩

કોકિલ તણી કીકી સમો રસ દ્રાક્ષનો ઢોળ્યો પણે,

ને ચળકતાં ફૂલડાં ગુલાબી વેરિયાં નભમંડપે;

ત્યાં ગાર આછી ચોકમાં લીંપી રૂડી કેસર તણી,

પણ ભાનુ તો ડૂબી ગયો ને શાન્ત સંધ્યા રહી ગઈ!-૨૪

આ આભને આસમાની પરદે કિરણ સૌ રેલી ગયાં,

ને એક બાજુ વાદળીમાં નવીનરંગી થઈ રહ્યાં;

ને પણે વાદળ ગરુડ શું કનકનું લટકી રહ્યું

તે તો હવે રસ થઈ જઈ ઢોળાઈ ને પીગળી ગયું!-૨૫

ત્યાં વૃક્ષના ઘટ ઝૂંડમાં કો’ બુરજ ઊભો એકલો,

તે સ્થાનમાં ઝીણો, મધુર ગંભીર વાગે શંખ કો;

તે સૌ પ્રદેશો ઉપર ડોળા ફાડતી રાત્રિ ધસી,

અંધારપડદે છાઈ લીધું વિશ્વ પ્હોળું ક્ષણ મહીં!-૨૬

વાંસવૃન્દો આરડે ને પવન હાંફે જોરથી,

ને આંખ છે અંગાર જેવી સિંહની ત્યાં ચળકતી;

પણ ત્યાં ઊભું તટ પર દિસે કોઈ દબાયું દુઃખથી,

માનવ હશે! એના વિના આ સુખી જગતમાં કો’ દુઃખી?-૨૭

દુઃખમાં પડ્યું માનવ અને દુઃખદાહ તે પાછળ જુવે,

નહિ જ્ઞાન તેને ભાવિનું પણ કલ્પી દુઃખ ડરતું રહે;

કંઈ સ્વાર્થ, સત્તા, દંભ એવા બન્ધ તેને ફરી વળે,

સુખમય અમારી જ્ઞાતિ તેની બ્હાર તે તો ટળવળે!-૨૮

⁠૧૦-૧૧-૧૮૯૩